Uhin Ultramoreak

1. Adimen artifizialaren bidez egindako artea benetan da artea?

Podcastaren estreineko atalean, adimen artifizialaren erabilerari erreparatu diote, puri-purian dagoen arlo batean: artean. Horrez gain, gaurkotasun zientifiko-teknologikoari errepasoa, mito batzuk argitu eta soinu misteriotsua zerk sortzen duen asmatzera gonbidatu nahi zaituzte. Izan ere, joko hori proposatuko digute atal bakoitzean Alaitzek eta Anak. Uhin ultramoreen bidez, argi ikusgaiarerekin ikusezinak diren gauzak azalera ateratzen dira. Alaitz Ochoa de Eribe Agirre eta Ana Galarraga Aiestaran, Elhuyarreko zientzia-dibulgatzaileek "Uhin Ultramoreak" erabili dituzte, zientzia eta teknologia munduko gai interesgarrienak aztertzeko.

2. Existitzen dira estralurtarrak?, Noizbait egingo dugu topo haiekin?

Gizakiak betitik galdetu dio bere buruari egongo ote den bizirik Lurretik kanpo. Are gehiago, balizko estralurtarrak aurkitzeko saiakerak ere egin ditu, eta egiten ditugu gaur egun ere. Hori bai, azken hamarkadetan, asko aldatu da estralurtarrekiko zientzialariek duten irudia eta haiek bilatzeko moduak. "Uhin Ultramoreak" baliatuta, bilakaera hori aztertu dute Alaitz Ochoa de Eribe Agirrek eta Ana Galarraga Aiestaranek podcastaren atal honetan. Horrez gain, gaurkotasun zientifiko-teknologikoko zenbait gai plazaratu dituzte, eta uste oker batzuk argitu ere bai. Soinu misteriotsua zer den ere argituko da atalean zehar.

3. Mito sexualak eraisteko prest, zientziaren laguntzaz

Giza ugalketaren ikuspegi klasikoan, arrek (gizonek eta bere espermatozoideek), emeek (emakumeek eta bere obuluek) baino protagonismo eta esanahi handiagoa izan dute. Ikuspegi hori matxista eta okerra dela erakutsi dute, ordea, gaur egungo zientzialariek. Dena dela, matxismoak indartsu jarraitzen du, eta horren erakusgarri dira gizonen antisorgailuak. Horri guztiari heldu diote Alaitz Ochoa de Eribe Agirre eta Ana Galarraga Aiestaran Elhuyarreko zientzia-dibulgatzaileek "Uhin Ultramoreak" podcastaren 3. atalean. Horrez gain, bestelako mito batzuk ere argitu dituzte. Zenbait albiste zientifiko-teknologikoen berri eman dute, eta soinu misteriotsua zerk sortzen duen asmatzera ere gonbidatzen zaituzte.

4. Zertan bereizten dira fusioa eta fisioa? Zer egin hondakin nuklearrekin?

Zentral nuklearrek fisio-energia baliatzen dute, elektrizitatea ekoizteko. Fisio-erreakzioek, baina, energia asko askatzeaz gain, elementu erradioaktiboak ere sortzen dituzte prozesuan. Fusioa modu kontrolatuan egitea lortu berri dute, modu esperimentalean eta laborategian oraingoz. Urte asko beharko dira oraindik, hondakin erradioaktiborik gabeko energia mota hau, modu erabilgarrian eta denon eskura jartzeko. Erradioaktibitateak dakarren arriskuaz ohartarazteko, hainbat irtenbide proposatu izan dira, tartean, katu fluoreszenteetan oinarritutako erlijio bat asmatzea. Txantxa dirudi, baina erradioaktibitatearen arriskua ez da txantxetakoa, erradioaren nesken kasuak erakutsi zuen moduan. Fusioa izan daiteke irtenbidea? Alaitz Ochoa de Eribe Agirre eta Ana Galarraga Aiestaran Elhuyarreko zientzia-dibulgatzaileek aztertu dituzte auzi horiek, eta horretan ikertzen aritu izan diren emakumeak ekarri dituzte gogora "Uhin Ultramoreak" podcastaren atal honetan.

5. Geure buruak gu engainatzeko erabiltzen dituen amarruak, eta alderantziz

Gure buruak engainatu egiten gaitu. Isuri edo alborapen kognitibo deitzen zaie horretarako erabiltzen dituen mekanismoak, eta komeni da haiek ezagutzea, haien eragina neutralizatzeko. Alaitz Ochoa de Eribe Agirre eta Ana Galarraga Aiestaran Elhuyarreko zientzia-dibulgatzaileek isuri ohikoenak azaldu dituzte, adibide argigarriekin. Eta antidotoa zein den ere esan dute: pentsamendu kritikoa. Hain zuzen, pentsamendu kritikoa da "Uhin Ultramoreak" podcastaren ardatza. Hori ageri-agerikoa da "Egia, gezurra ala ez dago nahikoa ebidentzia" ataltxoan. Eta soinu misteriotsua zer ote?

6. Ez gara espezie adimentsu bakarra; badira bestelako adimenak

Ikuspegi antropozentrikotik, giza adimenak ez du parekorik. Alabaina, beste espezie batzuek ere adimen handia dute: olagarroek, elefanteek, beleek, inurriek… Haien garunek, gureekin alderatuta, egitura oso desberdinak badituzte ere, konplexutasunean pertsonaren garunaren antzekoak dira, eta guk ez ditugun gaitasun batzuk ere badituzte. Horrez gain, gizakion garuna txikitzen ari dela ikusi dute zientzialariek, adimen kolektiboa handitzen den heinean. Kontu harrigarri horiei buruz aritu dira Alaitz Ochoa de Eribe Agirre eta Ana Galarraga Aiestaran Elhuyarreko zientzia-dibulgatzaileak. "Uhin Ultramoreak" podcastaren 6. atalean, soinu-misteriotsua argitzea ere proposatzen dizute, eta zenbait baieztapen egia ala gezurra ote diren asmatzea.

7. Hedy Lamarr, Magdalena Moujan Otaño eta Berenice Abbott, nor baino nor

Hiru emakume zientzialari eta artistaren biografiak aztertu dituzte "Uhin Ultramoreak" podcastaren atal honetarako Alaitz Ochoa de Eribe Agirre eta Ana Galarraga Aiestaran Elhuyarreko zientzia-dibulgatzaileek. Bi ezaugarri horiek batzen dituztelako aukeratu dituzte: zientzialari edo asmatzaile ez ezik, artista ere badira. Hedy Lamarr da lehena: haririk gabeko komunikazioaren aitzindaria eta Hollywoodeko aktorea. Bigarrena, Magdalena Moujan Otaño, Otaño bertsolariaren biloba matematikaria eta zientzia-fikziozko idazlea. Eta, azkenik, Berenice Abbot argazkilaria. Albisteek eta zenbait baieztapen egia ala gezurra ote diren asmatzeak osatzen dute atala.

8. Zertan da edizio genetikoa? Lortu al da gizakia klonatzea?

"Uhin Ultramoreak" podcastaren atal honetan, Nagore Rementeria Argotek hartu dio lekukoa Alaitz Ochoari eta Ana Galarragarekin batera manipulazio genetikoaz aritzea erabaki dute. Manipulazio genetikoak aplikazio miragarriak ditu, baina mamuak ere pizten ditu. Elhuyarreko dibulgatzaileek edizio genetikoaren tekniken oinarriak eta haien aplikazioak aztertu dituzte, adibide deigarri eta esanguratsuen bidez. Muga etikoak igarotzeagatik kartzelan bukatu zuen ikertzailearen kasua azaldu dute. Eta jakina, Emmanuelle Charpentier eta Jennifer A. Doudna ikerlariak ere goraipatu dituzte, Crispr teknika garatzeko "goraizeak" garatu izanagatik. Galdera hauei ere erantzun diete zortzigarren atalean zehar: Lortu al du zientziak desagertutako animaliaren bat berpiztea? Eta gizakia klonatzea? Soinu misteriotsuak, zientzia albisteek eta zenbait baieztapen egia ala gezurra ote diren asmatzen ere saiatu dira.

9. Emakume zientzialariak. Zergatik da beharrezkoa zientzia feminista?

Emakumeek egiturazko diskriminazioa jasaten dute zientziaren eta teknologiaren arloan. Horren ondorioz, arlo batzuetan lanean edo ikerketan ari diren emakumeen ehunekoa oso txikia da, eta, gainera, ez dira goiko postuetara iristen. "Uhin Ultramoreak" podcastaren atal honetan, egoera horren arrazoiak eta ondorioak aztertu dituzte Elhuyarreko dibulgatzaileek eta garbi dute zein den irtenbidea: zientzia feminista, gizarte osoarentzat baita onuragarria. Soinu misteriotsuak, albisteek eta zenbait baieztapen egia ala gezurra ote diren asmatzeak osatzen dute Ana Galarraga Aiestaran eta Nagore Rementeria Argotek gidatzen duten atal hau.

10. Zonbiak, kanibalak eta banpiroak. Zientziak badu zer esanik hauei buruz?

"The last of us" telesailak modan jarri ditu biktima zonbi bihurtzen dituzten onddoak, baina, zientzialarientzat ez dira berriak. "Uhin Ultramoreak" podcastaren atal honetan, gure artean bizi diren zonbi, kanibal eta banpiroen inguruko adibide eta istorioak kontatuko dizkigute Ana Galarraga Aiestaran eta Nagore Rementeria Argote Elhuyarreko dibulgatzaileek. Zientziaren ikuspegitik beti ere. Soinu misteriotsuak, albisteek eta zenbait baieztapen egia ala gezurra ote diren asmatzeak osatzen dute atala.

11. Sexua eta generoa gauza bera dira? Eta berdin eragiten dute?

Askotan nahasten dira sexua eta generoa. Baina ez dira sinonimoak, eta haien eragina ere ez da berdina. Zertan bereizten diren eta zertan eragiten duten azaldu dute Elhuyarreko Nagore Rementeria Argotek eta Ana Galarraga Aiestaranek, adibide argigarrien bidez. Soinu misteriotsuak, albisteek eta zenbait baieztapen egia ala gezurra ote diren asmatzeak osatzen dute atala. Nagore Rementeria eta Ana Galarraga Aiestaran Elhuyarreko zientzia-dibulgatzaileek "Uhin Ultramoreak" erabili dituzte, zientzia eta teknologia munduko gai interesgarrienak aztertzeko.

12. Zein izan ziren espaziora joan ziren lehen emakumeak?

Artemis misioak lehen emakumea eramango du Ilargira, baina aurretik izan dira espaziora joandako emakumezkoak eta haiek dira "Uhin Ultramoreak" podcastaren atal honetako protagonistak. Lehen kosmonauta Valentina Tereshkova izan zen. 1963an joan zen errusiarra espaziora Vostok-6 ontzian. 20 urte geroago egin zuen bidaia lehen astronautak, Sally Ride estatubatuarra. Haien bien ibilerak eta kazetariek Rideri egindako galdera matxistak gogorarazi dituzte Elhuyarreko Nagore Rementeria Argote eta Ana Galarraga Aiestaran dibulgatzaileek. Albisteek, soinu misteriotsuak eta zenbait baieztapen egia ala gezurra ote diren asmatzeak osatzen dute 12. atala. Nagore Rementeria Argote eta Ana Galarraga Aiestaran Elhuyarreko zientzia-dibulgatzaileek "Uhin Ultramoreak" erabili dituzte, zientzia eta teknologia munduko gai interesgarrienak aztertzeko.