1945-2025

1. La mecánica del exterminio

Xabier Irujo historialariak, "Sarraskiaren Mekanika: Heriotzaren Industrializazioa Nazien Concentration Camps" liburuaren egileak, nazien erregimenak desiragarritzat jotako milioika pertsonen bizitzarekin amaitzeko diseinatutako makineria aztertzen du.

2. La semilla del fascismo

Julián Casanova Zaragozako Unibertsitateko Historia Garaikideko irakasleak Italian faxismoa agertzea eta Europan zehar hedatzea eragin zuten gertakariak deskribatzen ditu XX. mendearen lehen herenean.

3. La conferencia de Yalta: el principio de un nuevo orden mundial

1945eko otsailaren 4 eta 11 bitartean, Yalta hirian sobietar hiriak hartu zuen goi bilera eta bertan Churchillek, Rooseveltek eta Stalinek Alemaniaren etorkizuna eta Europan gerra amaitu ostean erabaki zuten mundu-ordena berria. Víctor Amado, EHUko Historia Garaikideko Saileko irakasleak, Nazio Batuen Erakundea sortzeko proiektuan aurrera egin zuen goi-bilera historiko honen funtsezko puntuak errepasatzen ditu.

4. Un tesoro inesperado llega a los puertos vascos

Iñaki Goiogana historialariak Bigarren Mundu Gerrako pasarte bitxi bat azaldu digu. 1943ko martxoaren 5ean, Lekeitioko arrantza-ontzi batek itsasotik goma birjina fardo bat atera zuen, hura aliatuek hondoratu zuten Alemaniara zihoan Japoniako ontzi batetik zetorren. Zama erreskateak diru kopuru handia ekarri zien arrantzaleei, nahiz eta Alemaniari jakinarazi ez zitzaion altxor gehiena agintari frankisten esku geratu zen.

5. Las últimas batallas en el Frente del Pacífico

1945eko martxoan, Europako gerra amaitzear zegoen eta amerikar armada Japonia setiatzen ari zen, uhartez uharte borrokan. Iwo Jimako gudua, Bigarren Mundu Gerrako gudurik odoltsuenetako bat, otsailaren 19tik martxoaren 26ra bitartean izan zen. Martxoaren 26an, Okinawako gudu luzea hasi zen, eta bertan 89.000 soldadu eta ia 100.000 zibil hil ziren. Pazifikoko gerraren azken etapetara hurbiltzen gara Pere Cardonarekin, "The World at War" liburuaren egilearekin. Bigarren Mundu Gerra bere protagonistek kontatua.

6. Fighting Basques: Soldados Vasco-americanos en el frente del Pacífico

Pedro Oiarzabal historialariak Pazifikoko frontean borrokatu ziren soldadu euskaldun-amerikarren inguruko ikerketak aurkezten ditu, Sancho de Beurko Elkarteak zuzendutako Fighting Basques: Memory of World War II proiektuaren barruan. Hamarkada batean, 1.900 soldadu identifikatu dituzte eta 1.200 ingururen biografiak bildu dituzte.

7. El Pacto de Baiona: la esperanza de la restauración democrática

Bigarren Mundu Gerra amaitzeak berrezarpen demokratikorako eta euskal autonomia politikoa berreskuratzeko itxaropenak bultzatu zituen, 1937ko ekainean Bilbo erori ostean armen indarrez zapalduta. Helburu horretarako urratsak bizkortzeko, 1945eko martxoaren 31n, alderdi politiko eta erakunde sindikal nagusiek euren sindikatua berretsi zuten "Baiona" deitutako Eusko Jaurlaritzaren inguruan. Juan Carlos Jiménez de Aberásturi Historian doktore eta Eusko Ikaskuntzako kideak, Euskal Herriko Gerra Zibilean eta gerraosteko espezialistak, topaketa hau egin zen testuinguru historiko konplexua azaltzen du.

8. El Batallón Gernika: el sueño de una esperanza

Pointe de Grave, Girondako estuarioaren bokalean, Bordele eta Ozeanoaren artean, Bigarren Mundu Gerraren Frantziako lurretan izandako azken guduetako bat izan zen. 1945eko apirilaren 14 eta 20 bitartean, Eusko Jaurlaritzak erbestean sortutako Gernika Batailoiak, gerra zibileko beteranoek eta Espainia frankistatik ihesi joandako gazteek osatua, leku honen konkistan parte hartu zuen. Franck Dolosor kazetaria, "Gernika Batailoia" liburuaren egilea. Askatasunaren ametsak Ertzaintzaren enbrioi bihurtzeko ametsa bete ezin izan zuen unitate honen istorioa kontatzen du.

9. La batalla de la propaganda en la II Guerra Mundial

Propaganda zerbitzuek funtsezko eginkizuna izan zuten Bigarren Mundu Gerran. Nazien Ilustrazio Publiko eta Propaganda Ministerioak, AEBko Gerra Informaziorako Bulegoak, Sobietar Alderdi Komunistako Agitazio eta Propaganda Sailak eta Britainia Handiko Informazio Ministerioak, besteak beste, mezuak erakutsi eta banderak astintzen zituzten, iritzi publikoan eraginez, erreklutamendua bultzatuz, morala mantenduz eta etsaia deabrutuz. Miguel García Álvarezek istorio hori laburbiltzen du "The Battle of Propaganda in World War II" liburuan. Kartelak, leloak, hitzaldiak eta gerra psikologikoa nola gerra ahaleginean beste tresna bat izan ziren aztertzen duen liburua, eta masen manipulazio mediatiko eta politikorako beharrezko tresna.

10. La batalla de Berlín: el final del III Reich

Apirilaren 16ko goizaldean, sobietar bateriak erasoaldia hasi zuten Oderren, Alemania-Poloniako mugan. Laster Alemaniako hiriburura zabalduko zen su-ekaitza. Javier Veramendik, "Desperta Ferro contemporánea" historia politiko eta militarreko aldizkariko zuzendariak, Europako Bigarren Mundu Gerraren azken gudu handiaren mugarriak errepasatzen ditu.

11. Los últimos días de Hitler

Adolf Hitlerrek bere buruaz beste egin zuen kantzeleriako bunkerrean, iturrien arabera, apirilaren 30eko arratsalde hasieran. Bere gorpua, eta Eva Braunena, erre eta bunkerraren ondoan lurperatu zituzten. Sobietar soldaduek gorpuzkiak aurkitu zituzten, lekukoak galdekatu zituzten eta Hitler identifikatu zuten bere hortz-erregistroetatik. SESBk, ordea, ez zuen haren heriotza baieztatu. Bi libururen bidez, Hugh Trevor-Roper-en Hitlerren Azken Egunak eta Eric Frattini-ren A Pazientea, gertaera hauen inguruko xehetasunak ezagutzen ditugu, baita Morell doktorearen tratamendu zalantzagarrien menpe egon zen bere osasunaren ingurukoak ere.

12. Deportados vascos en campos de concentración nazis: El horror de Mauthausen

Etxahun Galparsoro historialariak 1940 eta 1945 artean nazien esparruetara deportatutako 262 euskotarrei buruzko bere ikerketa aurkezten du. Horietako asko Mauthausen-Gusenen barneratu zituzten, Francoren erregimenetik ihesi joan eta Frantziako armadarekin edo erresistentziarekin borrokatu ziren errepublikanoen helmuga nagusia. 7.200 espainiar erbesteratu inguru bertan barneratu zituzten, gertuko harrobi batean baldintza inhumanoetan esplotatuta. Maiatzaren 5ean, Mauthausenen askapenaren eguna, nazismoaren biktima diren euskotarren oroimena gogoratzen da.