Geldiezinak

1. Ibone Belaustegigoitia, euskal aintzindaria Jokoetan

Ibone Belaustegigoitia (Bilbo, 1930) izan zen lehen emakume euskalduna Olinpiar Jokoetan. Londres 1948an izan zen igeriketa arloan, tranpolin jauziak egin zituen. Gerra Zibilak Belaustegi familia erbesteratzera behartu zuen eta Mexikon hasi zen goi mailako kirola egiten. Londrestik, Seul 1988 arte, ez zen euskal emakumerik lehiatu Jokoetan. Zer zailtasun izan ziren Euskadin eta, oro har, munduan hori gertatzeko? Zergatik da berezia Ibone Belaustegigoitiaren kasua? Bere ahotik entzutea duzu onena. Patxi Solano bere ilobak eta Julio Calleja EHUko katedradun eta Hezkuntza eta Kirol Fakultateko dekanoaren testigantzak ere biltzen ditu "Geldiezinak" podcastaren lehen atalak.

2. Maialen Chourraut, jokoen euskal erregina

Maialen Chourraut (Lasarte-Oria,1983) piraguistak, ez du parekorik Euskal Herrian. Hiru domina olinpiarrekin bere kirol ibilbidea bikaina da. Brontzea eskuratu zuen Londresen 2012an, urrea Rio de Janeiron 2016an eta zilarra Tokion 2021ean. Goi mailako kirola, amatasuna eta familia-bizitza uztartzen jakin du piraguistak. Nahiz eta kritika gogorrak entzun behar izan zituen, haurdun zegoela ur bizietan entrenatzen aritu zen garaian, adibidez. Askatasunez erabakiak hartzeko eskubidea aldarrikatzen du eta zorionez, aurrera pausoak ikusi ditu berdintasunean. Maialenek, haurdunaldia eta edoskitzea goi-mailako kirolarekin uztartzearen esperientziaz hitz egin digu. Ona Carbonellek, igerilari sinkronizatuak, eta Virginia Apariciok, Gorputz Hezkuntzan eta Nutrizioan doktore eta Fisiologian katedraduna denak ere parte hartu dute.

3. Almudena Cid, símbolo de constancia

Almudena Cid (Gasteiz,1980) es de las pocas deportistas vascas que ha participado en cuatro Juegos Olímpicos (Atlanta 1996, Sydney 2000, Atenas 2004 y Beijing 2008) y la única gimnasta que ha competido en cuatro finales olímpicas. Ella formó parte de la generación que triunfó en Atlanta 96 y ha sido el ejemplo de gimnastas actuales como Teresa Gorospe o Salma Solaun. Sin embargo, al dejar el deporte de alto nivel, ha subrayado el excesivo perfeccionismo y de la autopresión a la que se somete a las mujeres gimnastas. Almudena consiguió romper la "barrera de la edad" luchando continuamente contra una estructura "más fuerte que yo". Demostró que una gimnasta madura, físicamente y mentalmente elaborada, podía continuar alcanzando finales en las grandes citas manteniendose en la élite durante cuatro ciclos olímpicos. Junto a Almudena también participa Estibaliz Martínez, gimnasta de rítmica que logró el oro en la competición de conjuntos de Atlanta 1996.

4. Maider Unda, Indar erakusle

Irudi gogorra eta indartsua dauka Maider Undak (Gasteiz, 1977). Borrolakari ohiak, brontzea lortu zuen 2012ko Londresko Olinpiar Jokoetan eta diploma olinpikoa 2008ko Beijingen egin zuen bosgarren postuagatik. Gizonezkoen sektorearekin lotzen den diziplina batean erreferente izateko, esan beharrik ez dago zer nolako motibazio eta diziplina ezarri behar izan dion bere buruari bederatzi urterekin hasi zuen kirolean. Emakumezkorik ez, eta gizonezkoekin aurrera eraman behar izan ditu entrenamenduak. Orain, goi mailako kirola utzi ondoren, abeltzaina da eta gazta ekoizten du. Luis Crespo, Maiderren entrenatzaile ohiak, Angela Vilariño pilotuak eta Garoa Martinez halterak parte hartzen dute atal honetan. Amets Castrejanak, kirolean eta generoan aditua den antropologoak, ikuspegi androzentrikotik aztertu izan den borrokalari ohiaren jardunaz hitz egin du.

5. Ainhoa Ibarra, a la espera de nuevas generaciones en la nieve

Ainhoa Ibarra (Gernika, 1968) es la la única mujer vasca que ha competido en cuatro Juegos Olímpicos de invierno. Formó parte durante 22 años en el equipo de más alto nivel de la Federación Española de Deportes de Invierno y pertenece al selecto club de deportistas vascas en competir en cuatro ocasiones; ella lo hizo en Calgary 1988, Albertville 1992, Lillehammer 1994 y Nagano 1998. Después de su participación no ha habido ninguna otra mujer vasca en los Juegos de invierno. En la actualidad, entrena a jóvenes esquiadores "no solo en aspectos técnicos, también en valores". Además de la historia de Ainhoa Ibarra, este capítulo de "Geldiezinak" se aborda la cuestión de genero. La antropóloga experta en deporte y género Amets Castrejana, Dalda Baraiazarra, responsable del plan estratégico de la Federación Vasca de Deportes de Invierno, y Aitor Alberdi, técnico de alto nivel de Basque Team Zentroa, reflexionan sobre cifras. Por ejemplo la participación de las mujeres deportistas en los pasados Juegos de Tokio 2021 fue del 48%, mientras que en París 2024 será del 50%. ¿Cuándo se equipararán las cifras en las grandes citas de invierno? Y ¿cuál es el problema para que esto de momento no suceda? Reflexiones para éste capítulo. "Geldiezinak" podcasten emakume kirolariak dira protagonista. Oztopo guztien gainetik aurrera egin duten goi mailako kirolariak.

6. Leire Olaberria, iraultzarako gogoa

Aurretik izan ziren beste txirrindulari batzuk baina, errepidean Joane Somarribak eta Leire Olaberriak (Ikaztegieta, 1967) Beijing 2008an pistan irabazitako brontzeak behin betiko urratsak izan ziren emakumezkoen profesionalizaziorako bidean. Emakumeek gizonezkoak berdindu dituzte txirrindulari lasterketa batzuetan: Frantziako Tourra, Giroa, Donostiako Klasikoa... Maila asko igo da, eta horren erakusgarri dira Herbehereetako txirrindularien erakustaldiak eta Euskal txirrindulari berriek goi mailako taldeetan betetzen duten lekua: Ane Santesteban, Lourdes Oyarbide... Leirek, muga fisiko eta psikologikoak gainditzea izan du beti erronka eta hori nork erakutsi zion badaki: Dina Bilbao txirrindulari, triatleta, abenturazale handiak. Edota Ainhoa Ostolaza eta Ainhoa Artolazabal aitzindariek.

7. Edurne Pasaban, birsortzeko gaitasuna

Edurne Pasaban (Tolosa, 1973) Munduko 14 zortzimilakoak igo zituen lehen emakumea izan zen. Alpinismoan figura nabarmena izan da, zalantzarik gabe. Baina arrakasta hori gorabehera, depresioak erasan eta bitan saiatu zen bere buruaz beste egiten, "goi mailako kirolari izateak ez zaitu hauskor izatetik salbatzen" dio. Izan ere presio sozial haindia jasaten dute kanonak eta tradizioak betetzen ez dituzten emakume kirolariek. Mendiko arriskuaren jakitun, alpinistei mendietan lagunak galtzeak mentalki zer eragiten dien ere azaltzen du Pasabanek. Edurneren testigantza intimoaz gain, Gizarte Psikologian eta Portaera Zientzien Metodologian doktorea den eta emakumeen eta gizonen arteko berdintasunari buruzko masterra duen Ainhoa Azurmendiren hausnarketa ere jasotzen da.

8. Ainhoa Murua, erresistentziarako gaitasuna

Lau Olinpiar Jokotan lehiatu zen Ainhoa Murua (Zarautz, 1978) exijentzia maila altuko kirola den triatloian. Zarauztararen iritzirako, triatloia "ez da beste kirolak baina gogorragoa, agian" baina hiru diziplina baitan hartzeak, entrenamendu ordu asko eskatzen dituela azaltzen du. Triatletak berriki arte, modu androzentrikoan prestatu izan dira, emakumearen metabolismoa eta erresistentzia aintzat hartu gabe. Adibidez, nola eragin dezake, prestakuntzak hilekoan eta alderantziz, zer ondorio ditu? Prestakuntzak desberdina izan behar du emakumeen kasuan, haien fisiologia kontuan hartuta? Ainhoaren historia kontatzeaz gain, Virginia Aparicio Gorputz Hezkuntzan eta Nutrizioan doktore eta Fisiologian katedraduna denaren laguntzarekin aztertu da goi errendimenduko kirolaren gaia emakumearen berezitasunak aintzat hartuta.

9. Maider Telleria, urrea abiapuntua

Maider Telleria (Donostia, 1973) belar-hockeyko jokalari ohia da. Inork espero ez zuenean, belar-hockeyko taldeak urrezko domina irabazi zuen 1992an, Bartzelonako Jokoetan. Taldeak apustu sendoa egin zuen eta erronka betetzeko prestatu zen, prestaketa horretan berrikuntza asko sartuz. Maider talde hartako kidea zen. Irabazi zuten urrea emakumezkoen talde batek estatu mailan lortutako lehena izan zen. Ordutik aurrera, ADO laguntzen sistema sortu zen, hobekuntza teknikoak egin ziren prestakuntzan. Hala nola kirol-psikologoen figura ezarri, taldeak soldatapean jarri, emakumeen kirola etorkizunerako proiekzioa duen elementu gisa ikusten hasi zen. Emakumeek jokatutako futbolaren egungo egoera ulertzeko lehen urratsak izan ziren. Maider Telleria, beste hiru Jokotan lehiatu zen (Atlanta 1996, Sydney 2000 eta Atenas 2004), gutxi batzuen esku dagoen klubean sartzea lortu zuen. Maiderrekin batera, Teresa Motos, Bartzelona 92ko taldeko kidea, Mari Ayestaran, belar-hockeyan aitzindaria, Julen Erauzkin, Basque Team Zentroko goi mailako teknikaria eta Pedro Gabilondo, bere ibilbidean bederatzi Joko Olinpikotan lan egin zuen kazetaria entzungo ditugu.

10. Eli Pinedo, de las canchas a los despachos

En este capítulo contamos la historia de la jugadora de balonmano Eli Pinedo (Amurrio,1981) partiendo del bronce conseguido por el equipo femenino de balonmano en los Juegos de Londres 2012. Eli también atesora un bronce del Mundial de 2011 y dos platas en los Europeos de 2008 y 2014. Eli trabaja en el departamento de marketing de una empresa y es comentarista televisiva, el capítulo sirve también para mostrar cómo se integran en la vida laboral y cómo pasan a otros ámbitos las deportistas, una vez terminada su etapa en el alto nivel. Ademas de Eli, escuchamos a Tati Garmendia la responsable de la sección de balonmano de Bera Bera en la actualidad. Ademas de ellas, Paco Caro, periodista y compañero de Eli en TVE y Raúl García, responsable de la orientación académica y laboral en la Fundación Basque Team aportan su testimonio.

11. Herri kirolak, emakumeek ere badute zeresana

Baserri giroan sortutako kirolak izanagatik, gizonek egin dituzte Herri Kirolak ezagun herrietako plazetan. Gutxi izan dira orain urte batzuk arte, etxean egiten zutena plazan erakutsi ahal izan dutenek. Nola nahi, pilotan, sokatiran, harri-jasotzaileen eta aizkolarien munduan, banku finkoko estropadetan... emakumeak euren lekua hartu dute pixkanaka. Karmele Gisasola eta Nerea Arruti bezalako izarrek eta Alatzne Etxaburua, Marivi Saralegi, Ana Gaztelumendi eta Miren Urkiola bezalako aitzindariek euren historiaz, bilakaeraz eta emakumeek plazak betetzearen garrantziaz hitz egin dute.

12. Sara Carracela, modelo de diversidad funcional

Sara Carracelas (Donostia, 1981) es una de las pocas mujeres vascas que pertenece al selecto club de las deportistas que han competido en cuatro Juegos. Acumuló 10 medallas en los Juegos Paralímpicos de Atlanta 1996, Sidney 2000, Atenas 2004 y Pekín 2008. Sería el equivalente a la figura de Richard Oribe en categoría femenina, pero su historia es más desconocida aún; su discapacidad y el hecho de ser mujer, la convergencia de esos dos factores, hacen que la visibilidad y la expansión de sus logros haya sido todavía más complicada. Gracias al camino abierto por ella compiten ahora en las grandes citas internacionales deportistas con diversidad funcional como Rakel Mateo, Nahia Zudaire o Tania Castillo… Además del testimonio de la propia Sara Carracelas, este último capítulo recoge también las voces de Julia Pérez, quien fue su entrenadora, y de Elisa Arambarri, responsable de las viviendas G1 y Kimu de Aspace Gipuzkoa, quienes nos ayudan a conocer más sobre la gran nadadora.